चीन आणि पाकिस्तानचे भारताविरुध्द हायब्रीड युद्ध : काही उपाय योजना
गेल्या काही दिवसापासून लडाख मध्ये केलेल्या चिनी अतिक्रमणाला मीडियामध्ये खूप महत्त्व दिले जात आहे.  मीडयात काहींचा सूर आहे की चीन बरोबरची आपली आक्रमकता आपल्याला महाग पडेल. मात्र चीन लडाखशिवाय भारताशी हायब्रीड युद्ध पण लढत आहे.ज्याविषयी फ़ारसे लिहले जात नाही.
पाकिस्तान आणि चीन यांचे भारताशी असलेले वैर हे जगजाहीर आहे. त्यामुळे इतके वर्ष हे देश भारताला वेगवेगळ्या पद्धतीने त्रास देत आहे्त. पाकिस्तान पुरस्कृत दहशतवाद आणि चीनच्या आक्रमक रवय्या आपल्याला माहीतच आहे. परंतु 2019 नंतर या दोन्ही देशांनी भारताच्या विरुद्ध हायब्रीड म्हणजे संकरित युद्ध सुरू केले आहे. सध्या काश्मिर प्रष्णावर आणी भारत पाकिस्तानी संबध्दात सगळं जग हे भारताच्या बाजूने आहे. पारंपारिक लढाई करण्याची पाकिस्तानची क्षमता नाही, पाकिस्तान पुरस्कृत दहशतवादाला कश्मीर खोऱ्यामध्ये फारसे यश मिळत नाही, कारण भारतीय सैन्याची आक्रमक कारवाई.म्हणून भारताशी लढण्याकरता हायब्रीड युद्ध हा एक अतिशय चांगला पर्याय आहे.
हायब्रीड वॉर(संकरित युद्ध) ही एक लष्करी रणनीती आहे ज्यात पारंपारिक युद्ध हे राजकीय युद्ध, अनियमित युद्ध, सायबर युद्ध आणि मानसिक युद्ध यांचे मिश्रण आहे. हायब्रिड वॉरफेअर मुत्सद्देगिरी, निवडणूक हस्तक्षेप यासारख्या इतर प्रभावी पद्धतींना एकत्र करते.हा लढा केवळ शस्त्रास्त्रांनी लढला जात नाही तर त्यात लोकांची विचारसरणी बदलण्याचा प्रयत्न केला जातो. संकरित युद्धात अफवा, चुकीची माहिती आणि बनावट बातम्या पसरल्या जातात. सतत हे केल्याने सर्वसामान्यांचा विचार बदलू लागतो. इंटरनेट आणि सोशल मीडियाच्या युगात असे करणे पूर्वीपेक्षा सोपे आहे. यामधिल काही पैलुंवर आपण या लेखात विचार करु.
सायबर स्पेस आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही संकरित युद्धाची मुख्य शस्त्रे 
शस्त्रास्त्र आणि सैन्याच्या बळावर झालेल्या लढाईत बरेच नुकसान होते. अशी युद्धे खूप महाग असतात. परंतु हायब्रीड वॉर(संकरीत युद्ध) यापेक्षा वेगळे आहे आणी कमी किमतित आपल्याला शत्रुचे नुकसान करता येते. तो आता आधुनिक युद्ध धोरणाचा एक भाग बनत आहे. सायबर स्पेस आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही संकरित युद्धाची मुख्य शस्त्रे आहेत.
हायब्रीड वॉरफेअरचा ताजा शिकार भारत आहे . भारताची अस्मिता, सार्वभौमत्व, सभ्यता, सांस्कृतिक, सामाजिक वातावरण नष्ट करण्याचे हायब्रीड वॉरफेअरचा हे महत्वाचे साधन असल्याचे सिद्ध होत आहे.
हायब्रीड वॉरफेअर हे बाह्यरित्या उत्तेजन देणारा संघर्ष म्हणून परिभाषित केला जाऊ शकत्तो, जे  ऐतिहासिक, वांशिक, धार्मिक, सामाजिक-आर्थिक आणि भौगोलिक शोषणाचा वापर(गैर वापर) , हिंसाचार वाढवुन अपारंपरिक युद्धात परिवर्तन करण्यासाठी, एकाच वेळेस केले जाते. राजवट बदल/ सरकार बदल,किंवा प्रस्थापित सरकारच्या विचार सारणीतबदल केला जातो. 
भारताला अस्थिर करण्यात पाक आणी चीनी गुप्तचर यंत्रणा सक्रियपणे गुंतल्या आहेत.भारत एक बहुसांस्कृतिक आणि बहु-वंशीय राज्य आहे .जाती, जमाती,धर्म,राजकिय विचार सरणीतिल मतभेदाचा  वापर करुन हिंसाचार भडकवला जातो.
लष्करी दबाव ,आर्थिक युद्ध ,कर्जबाजारी करुन दबाव टाकणे
चीनला इतर देशांवर लष्करी दबाव टाकून किंवा आर्थिक युद्ध करून किंवा त्या देशाला कर्जबाजारी करुन किंवा मानसिक दृष्ट्या दमदाटी करून घाबरून टाकायला आवडते. त्यामुळे हे देश चीनचे ऐकतात आणी त्यांचे आर्थिक गुलाम बनण्याकरिता तयार होतात. परंतु चीनची हीच दमदाटी भारताविरुद्ध फारशी उपयुक्त ठरलेली नाही. म्हणून त्यांनी लष्करी ताकदीचा वापर डोकलाम मधे केला.  पण तिथे पण त्यांना फारसे यश मिळाले नाही .सध्या लडाख मध्ये भारतावर मानसिक दबाव टाकणे सुरु आहे पण भारतिय सैन्य माघार घेण्या साठी तयार नाही,म्हणून ते हायब्रीड युद्धाचा पर्याय सुध्दा भारताविरुद्ध वापरत आहेत.
चीनला वाटते की करोनानंतर भारत, चीनला शह देण्याकरिता जगाच्या समोर एक महत्त्वाचा पर्याय म्हणूनच आलेला आहे .भारताने पाकिस्तान आणि चीनच्या विरुद्ध एक आक्रमक धोरण सुरू केलेले आहे. पाकिस्तानच्या कुठल्याही दहशतवादी हल्ल्याला लगेच प्रत्युत्तर कसे दिले जाते. चिन सोबत सुद्धा आपण आक्रमक धोरण वापरत आहोत. 
डिप्लोमसीची लढाई
अनेक कारणामुळे चीन आणि पाकिस्तान भारताच्या विरुद्ध हायब्रीड/ संकरित युद्ध जास्त प्रमाणामध्ये वापरतात.संकरित युद्धाचे अनेक पैलू आहेत.
 त्या मधल्या काही पैलूंवर ती आपण लक्ष केंद्रित करू. एक पैलु म्हणजे डिप्लोमसीची लढाई. यामध्ये चीन आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वेगवेगळ्या युनायटेड नेशन्सच्या संस्थांमध्ये भारतास कसा त्रास देतो हे आपल्याला महित आहे. उदाहरणार्थ फायनान्शिअल ऍक्शन फोर्स मध्ये पाकिस्तानला एक दहशतवादी राष्ट्र म्हणून घोषित करायला अडथळा आणणे. डिप्लोमसी लढाई विषयी पुढच्या लेखात.
राष्ट्रियहिता विरुध्द लिहणारे  
चीनचे दुसरे शास्त्र आहे आपल्या निवडणुकांमध्ये ढवळाढवळ. अशा प्रकारची ढवळाढवळ सोव्हिएट रशीयाने १०६०-७० च्या दशकात केली होती. मिट्रोव्हीन ह्या केजीबी एजंटच्या पुस्तकामध्ये भारतात नेमके काय केले होते, यावरती एक पूर्ण प्रकरण लिहिले आहे.त्यात दिलेली माहिती धक्कादायक आहे. हे पुस्तक इंटरनेट वरती उपलब्ध आहेत. सध्या पाकिस्तान आणि चीनने भारताच्या राजकीय पक्षांमध्ये ढवळाढवळ करण्याचे प्रयत्न  सुरू केले आहे. त्यांचे राजदूत काही राजकीय नेत्यांना भेटतात आणि मुत्सद्देगिरीच्या नावा खालती त्यांना चीनमध्ये भेटीकरिता बोलावले जाते. तिबेटला  किंवा मानस सरोवरला भेट,पाकिस्तानमध्ये लाहोरला  भेट. त्यानंतर काही राजकीय  नेत्यांनी पाकिस्तानी आणि चिनी मीडियाला दिलेल्या मुलाखाती इंटरनेट वरती उपलब्ध आहे. यामध्ये दिसेल कि काही नेते भारताच्या राष्ट्रीय हिताच्या विरुद्ध बोलत आहेत. 
सरकारच्या विरुद्ध असलेल्या अनेक पत्रकारांना चीन आणि पाकिस्तानला भेटीवर बोलवले जाते आणि त्यानंतर त्यांच्याकडून  भारतिय  राष्ट्रीय हिताच्या विरुद्ध लेख लिहिले जातात. भारतीय मीडियामध्ये आणि आंतरराष्ट्रीय मीडियामध्ये खास तर अमेरिका आणि युरोपमधल्या वेगवेगळ्या वर्तमानपत्रे किंवा टीव्ही चॅनल्स वरच्या मुलाखाती प्रकाशित होतात.
देशात हिंसात्मक आंदोलने,अराजकता निर्माण करुन 
चीनने याआधी ईशान्य भारतामध्ये बंडखोरी करणार्यांना,मध्य भारतात माओ वाद्यांना कशी मदत केलेली आहे ,हे आपल्याला माहीतच आहे. परंतु सध्या चीन सायबर युध्दामध्ये भारतातल्या काही सरकारी वेबसाइट्स च्या आत घुसून माहिती चोरण्याचा प्रयत्न करत आहे .अशी मदत चीन पाकिस्तानला सुद्धा देत आहे. पाकिस्तान भारताच्या विरुद्ध कसे प्रपोगंडा युध्द किंवा दुषप्रचार युद्ध लढत आहे . यामध्ये खास थीम आहे की काश्मीर खोऱ्यामध्ये भारतीय सैन्य तिथल्या जनतेने वर अत्याचार करत आहे किंवा भारतामध्ये मुस्लिम समाज हा सुरक्षित नाहीच आणि त्यांच्या वरती अत्याचार केले जात आहेत, या हायब्रीड युध्दाला कसे उत्तर द्यायचे ?
काय करावे
लक्षात असावे की स्वतःचे रक्षण करणे हे नेहमीच कठीण असते परंतु अशाप्रकारची ऑपरेशन्स आपण सुद्धा चीन आणि पाकिस्तानमध्ये करू शकतो. त्यांना सांगू शकतो की तुम्ही आमच्या राजकीय पक्षांमध्ये हस्तक्षेप केला तर आम्ही सुद्धा पाकिस्तानमध्ये असलेले राजकीय पक्ष किंवा पाकिस्तानातील , सिंध, बलुचीस्तान, किंवा वजिरीस्तान मधील वेगवेगळ्या मानवधिकार संस्थांशी मिलाप करून त्यांना भारतामध्ये येण्याकरता निमंत्रण देऊ शकतो. चीनच्या विरुद्ध असलेले काही प्रांत म्हणजे तिबेट,शिन झियांग, हॉंगकॉंग ईथल्या नेत्यांशी संवाद साधून त्यांना आम्ही राजकीय मदत करू शकतो.त्यांनाही भारतात पर्यटक म्हणुन यायला आवडेल.
चीनला जशास तसे हीच भाषा कळते, म्हणून त्यांच्या मानवधिकार संस्था, अल्पसंख्यांकांच्या संस्थांशी आणि नेतृवांशी बोलून त्यांना राजकीय मदत केली तर तुम्हाला हे तुम्हाला आवडेल का? आवडत नसेल तर तुम्ही भारताच्या राजकीय जिवना मध्ये ढवळाढवळ करणे थांबवा. प्रत्येक भारतियाने चीनी वस्तुंवर बहिष्कार घालुन या युध्दात आपले योगदान दिले पाहिजे.